Komishanka Xuquuqda Insaanka ee Itoobiya (EHRC) ayaa magaalada Addis Ababa taariikhdu marka ay ahayd 14 Hamle 2018 T.E. ka dhigay wada-tashi uu la yeeshay dhinacyada ay khusayso, kaas oo ku saabsanaa muhiimadda ay leedahay in Itoobiya looga magacaabo Hannaan Kormeer oo Madax-bannaan (Independent Monitoring Mechanism) oo kormeera dhaqangelinta Heshiiska Qaramada Midoobay ee Xuquuqda Dadka Baahiyaha Gaarka ah Qaba, iyadoo la raacayso Qodobka 33(2) ee heshiiskaas.
Hannaanka kormeerka ee la habaynayo, shaqooyinkiisa waaweyn ee lagu baahiyo, lagu ilaaliyo, lagana kormeero xuquuqda heshiiska ku xusan waxaa ka mid ah: la-waafajinta shuruucda iyo siyaasadaha jira iyo kuwa qabyada ah shuruudaha heshiiska; siinta taageero farsamo iyo dhisidda awoodda hay’adaha dawladda; soo saarista warbixinnada ku batay cabashooyinka ama dadaalka iyada u gooyay iyo baaritaanka ka-hoolanaanta/ xukundhaca xuquuqda. Waxaa kale oo lagu faahfaahiyay in ay ka mid tahay ku wareejinta arrimaha maxkamadda, dejinta halbeegyo lagu qiimeeyo raadadka dhaqangelinta sharciga, iyo dhisidda xog-ururin (data base) ka kooban hannaanka iyo wheeshiisaha dhaqangelinta heshiiska.
Hannaanka kormeerka madax-bannaan ee la magacaabi doono waa mid ka duwan kana madax-bannaan hay’adaha fulinta ee loo assignsiyay dhaqangelinta heshiiska sida ku xusan Qodobka 33(1). Sidaas darteed, madasha waxaa lagu soo bandhigay farqiga u dhexeeya hannaanka kormeerka ee hoostaga hay’adaha sharciga fuliya iyo hannaankan madax-bannaan, geedi-socodka magacaabista, iyo reeysa-raaca/esperiensa-da waddammada kale.
Awoodaha iyo mas’uuliyadaha laga dhowrayo hannaanka kormeerka madax-bannaan ee heshiiska waxay EHRC ugu dhex jiraan Sharciga Dhismaha No. 210/1992 (sida lagula coddeeyay Sharciga No. 1224/2012); sidaas darteed, hawllaha dhiirrigelinta, ilaalinta iyo kormeerka waxay ka socdaan Qeybta Xuquuqda Dadka Baahiyaha Gaarka ah Qaba iyo Waayeelka. Maadaama EHRC ay buuxisay madax-bannaanidda dhabta ah iyo ta hawl-galka ee lagama maarmaanka u ah hannaanka kormeerka madax-bannaan ee uu dhigayo Qodobka 33(2) ee Heshiiska Qaramada Midoobay, iyada oo weliba heshay aqoonsiga Heerka ‘A’ (Grade ‘A’) ee Mabaadi’da Paris; tani waxay fursad u siinaysaa EHRC in loo magacaabo hannaanka kormeerka madax-bannaan ee dhaqangelinta heshiiska iyadoo aynan jiireynin in la dhijiyo hay’ad cusub.
Kulan-wadaagga waxaa lagu faahfaahiyay hannaanka magacaabista, qaab-dhismeedka, iyo awoodaha iyo mas’uuliyadaha, si looga fogaado ku-celcelinta shaqada ee ka dhexeysa Wasaaradda Haweenka iyo Arrimaha Bulshada (oo loo magacaabay kormeerka heshiiska sida ku xusan Qodobka 33/1) iyo hannaanka madax-bannaan ee la magacaabi doono iyadoo la raacayso Qodobka 33/2. Waxaa sidoo kale diiradda lagu saaray muhiimadda ay leedahay in habayn loo sameeyo ka-qaybgalinta Ururrada Bulshada Rayidka ah iyo hay’adaha kale ee bahda la ah sidii xubno gudi ahaan.
Komishinayrka Xuquuqda Dadka Baahiyaha Gaarka ah Qaba iyo Waayeelka ee EHRC, Maxamed Axmed, wuxuu sheegay in helidda hay’ad madax-bannaan oo si dhexdhexaad ah u kormeerta wax-qabadka dawladda ay tahay mid ka mid ah jidadka lagu hubiyo ilaalinta xuquuqda insaanka; sidaas darteed magacaabista EHRC ee hanti-dhowr/hannaan madax-bannaan oo kormeera dhaqangelinta Heshiiska CRPD ay ka qaybqaadan doonto hubinta dhaqangelinta heshiiska ee heer sare ah. Wuxuu intaas ku daray baaq uu u dirayo dhammaan dhinacyada ay khusayso in ay si wada-jir ah uga shaqeeyaan dhaqangelinta isfahamka iyo talooyinka lagu gaaray kulanka, si EHRC ay uga soo baxdo awoodaha iyo mas’uuliyadaha lagu siiyay Sharciga Dhismaha ee ah dhiirrigelinta, ilaalinta iyo kormeerka xuquuqda insaanka.