Xoojinta awoodda iyo doodeenna ururrada dhibbanayaasha ayaa si aad ah lagama-maarmaan u ah si loo dhowro ka-qaybgal buuxa oo dhibbanayaasha ku saabsan geeddi-socodka caddaaladda ku-meel-gaarka ah oo u hoggaansan xuquuqda aadanaha isla markaana u bartamaysan dhibbanayaasha.
Guddiga Xuquuqda Aadanaha ee Itoobiya (EHRC), oo kaashanaya Xafiiska Komishanka Sare ee Qammada Midoobay u Qaabilsan Xuquuqda Aadanaha ee Xafiiska Gobolka Bariga iyo Koonfurta Afrika (OHCHR ESARO), wuxuu qabtay siminaar laba maalmood socday oo lagugu dhisayo awoodda iyadoo lagu xoojinayo doodeenna ururrada dhibbanayaasha taariikhda 8 iyo 9 Oktoobar 2026 magaalada Addis Ababa. Siminaarkan wuxuu isu keenay 44 meel-joog/xubnood oo ka socda ururrada dhibbanayaasha ee Deegaannada Afar, Amhara, Benishangul-Gumuz, Gambella, Harari, Somali, iyo Tigray.
Siminaarku wuxuu hiigsanayay in lagu dhiso awoodda ururrada dhibbanayaasha si ay u kaqabtaan khariidaynta iyo dokumeentiyada dhibbanayaasha ee u hoggaansan dhawridda akhlaaqda iyo mabaadi’da xuquuqda aadanaha, iyadoo sidoo kale loo abuurayo madal ay ku wadaagaan aragtiyaha, ku xoojiyaan isku-duwidda, kuna kala cadeeyaan ahmiyadooda ku aadan ka-qaybgalka geeddi-socodka TJ ee Itoobiya.
Dhaqan-galinta Dawladda Itoobiya ee Dhab-u-socodka Siyaasadda Caddaaladda Ku-meel-gaarka ah (ETJP) ee bishii Abriil 2024 ka dib, ururrada dhibbanayaashu waxay muujiyeen rabitaan xooggan oo ay ku kaqaybqaadanayaan geeddi-socodka iyagoo maraya khariidaynta dhibbanayaasha, dokumeentiyada xadgudubyada xuquuqda aadanaha, iyo dhisidda kaydka goob-xogeedka dhibbanayaasha. Ha yeeshee, ururro badan ayaa weli wajahaya caqabado, oo ay ka mid yihiin awoodda farsamo oo xadiddan, ma-jiraan hab-raacyo dokumeentiyeed oo heer sare ah, iyo welwelka ku saabsan nabadgelyada, sirta, iyo caafimaadka nafsi-ahaaneed iyo bulsho ee dhibbanayaasha iyo samatabbaxayaasha. Caqabadahani waxay muujinayaan ahmiyaddu leedahay in dokumeentiyadu lagu kaqabto hab u hoggaansan heerarka xuquuqda aadanaha iyo mabaadi’da akhlaaqda ee lagu habboon yahay.
Intii uu socday siminaarku, EHRC waxay soo bandhigtay Tilmaamaha Khariidaynta iyo Dokumeentiyada Dhibbanayaasha, iyadoo ka-qaybgalayaasha ka siisay nuxurka yoolal-dhaxaleedka, hababka, iyo heerarka aasaasiga u ah dokumeentiyada u hoggaansan akhlaaqda iyo xuquuqda aadanaha. Meel-joogyada ururrada dhibbanayaasha ee Deegaanka Soomaalida waxay wadaageen aragtiyooda ku saabsan baaritaanka iyo khariidaynta dhibbanayaasha iyagoo adeegsanaya Kobo Toolbox, hababka ay qateen, iyo caqabadaha iyo casharrada lagu bartay. Ka-qaybgalayaashu waxay sidoo kale u fadhiisteen doodo kooxeed oo ku saabsan hab-raacyada khariidaynta dhibbanayaasha iyo heerarka xuquuqda aadanaha ee khuseeya, iyada oo ka dibna lagu soo bandhigay natiijooyinkii doodahaas.
Fadhiga oo uu hoggaaminayay khabuur ka socda OHCHR wuxuu diiradda saaray ku-singida hababka ka-jawaaba arrimaha jinsiga iyo la-tashiga dhawacyada maskaxda (trauma-informed approaches) dhex-deeda hawlaha ururrada dhibbanayaasha. Dooduhu waxay hoosta ka xariiqeen ahmiyaddu leedahay in wax ka qabasho loo sameeyo go’aannada iyo baahiyaha gaarka ah ee dumarka dhibbanayaasha ah iyo samatabbaxayaasha, oo ay ku jiraan samatabbaxayaasha xadgudubyada galmada ee ka dhashay is-haysashada hubaysan, iyada oo loo dhowrayo ka-qaybgal buuxa oo macno leh oo ku saabsan geeddi-socodka TJ.
Maalintii labaad ee siminaarka waxay isu kentay ururrada dhibbanayaasha iyo ku dhawaad 30 meel-joog oo ka socda ururrada bulshada rayidka ah iyo hay’adaha dawladda oo ku sugan magaalada Addis Ababa. Dood-wadaag panel ah ayaa u ahayd fursad ururrada dhibbanayaasha si ay uga fekeraan dhisiddooda, horumarintooda, guulaha ay gaareen, iyo caqabadaha weli jira. Dooddu waxay sidoo kale taabatay ku-singida jinsiga ee dadaallada ay hoggaamiyaan dhibbanayaashu iyo aragtiyaha ururrada ee isku-duwidda wadajirka ah. Isbahaysiga Ururrada Dhibbanayaasha wuxuu sidoo kale soo bandhigay yoolashiisa iyo qorshe-hawleedkiisa, isagoo hoosta ka xariiqay goobaha ay ka tarjumayso taageerada iyo iskaashiga ka socda dhinacyada khuseeya.
Waxaa intaas dheer, siminaarku wuxuu bixiyay dood istiraatiijiyadeed oo u dhexaysa ururrada dhibbanayaasha iyo dhinacyada kale ee khuseeya oo ku saabsan xoojinta isku-duwidda, taageerida dadaallada dhibbanayaasha, iyo abuurista fursado ka-qaybgal oo nidaamsan oo ku saabsan geeddi-socodka TJ. Dooduhu waxay hoosta ka xariiqeen ahmiyaddu leedahay in la dhowro in aragtiyaha, baahiyaha, iyo ahmiyadaha dhibbanayaashu ay hagaan dadaallada TJ; iyo in ka-qaybgalkoodu uu noqdo mid nabadgelyo ah, dhammaan habboon, oo macno leh.
Khariidaynta iyo dokumeentiyada dhibbanayaasha ee u hoggaansan akhlaaqda waxay muhiim u yihiin sii horumarinta xuquuqda dhibbanayaasha ee ku aadan runta, caddaaladda, hab-raaca daawaynta ku habboon (effective remedy), iyo kabida (reparation). Waxay sidoo kale caawiyaan dhowridda sirta iyo nabadgelyada dhibbanayaasha, ka-hortagga dhib ka dhasha, iyo taageerida kalsoonida iyo adeecsiga mas’uuliyadda leh ee xogta ee hay’adaha khuseeya TJ. Sidaas darteed, adeegsiga hab dhowr ah oo u bartamaysan dhibbanayaasha ayaa si aad ah lagama-maarmaan u ah si loo dhowro in dadaallada dokumeentiyadu ay ixtiraamaan milgeedka iyo xuquuqda dhibbanayaasha iyo samatabbaxayaasha.
EHRC waxay ballanqaadaysaa inay sii wadayso taageerida ururrada dhibbanayaasha si loo xoojiyo awoodooda farsamo iyo doodeen, iyadoo la adeegsanayo Tilmaamaha Khariidaynta iyo Dokumeentiyada Dhibbanayaasha iyo ka-qaybgalka dadaalka goob-xogeedka dhibbanayaasha. Iyadoo kaashanaysa OHCHR, ururrada bulshada rayidka ah, iyo hay’adaha dawladda ee khuseeya, EHRC waxay sii wadaysaa dhiirrigelinta ka-qaybgal buuxa oo dhibbanayaasha ah waxayna u doodeysaa geeddi-socodka TJ oo u hoggaansan xuquuqda aadanaha isla markaana u bartamaysan dhibbanayaasha ee Itoobiya.