Guddiga Xuquuqda Insaanka Itoobiya (EHRC) ayaa wadatashi la yeeshay daneeyayaasha magaalada Gambella maalmihii Sene 16 iyo 17, 2018 T.I., kaas oo ku saabsanaa natiijooyinka kormeer lagu sameeyay xaaladda xuquuqda insaanka ee maxaabiista iyo eedeysanayaasha oo laga fuliyay 4 xabsi, 19 saldhig boolis, iyo 4 goobood oo aan rasmi ahayn oo eedeysanayaasha lagu hayo oo ku yaalla Deegaanka Gambella. Madashan wadatashiga ah waxaa ka qaybgalay Madaxweyneyaasha Maxkamadda Sare iyo Maxkamadda Sare ee Deegaanka Gambella, Komishanka Booliska Deegaanka, Komishanka Xabsiyada, Maamulka Xabsiyada ee heer Gobol, Laanta Baarista Dambiyada Booliska Federaalka ee Gambella, Taliyeyaasha Waaxyaha iyo Saldhigyada Booliska ee deegaanka, iyo sidoo kale madaxda iyo wakiilada hay’adaha caddaaladda iyo maamulka ee heer gobol.
Madashan ayaa lagu soo bandhigay laguna falanqeeyay natiijooyinkii laga helay kormeerka uu EHRC ku sameeyay xabsiyada, saldhigyada booliska, iyo xarumaha xabsiyada ee aan rasmiga ahayn ee deegaanka, iyo waliba talooyinkii la bixiyay. Intii uu kormeerku socday, waxaa la xusay dhinacyada waxqabadka wanaagsan, kuwaas oo ay ka mid yihiin in dhammaan saldhigyada boolisku ay ixtiraamaan amarrada maxkamadda, in eedeysanayaasha ay soo xiraan oo keliya hay’adaha sharcigu awoodda siiyay, in baaritaanada lagu sameeyo eedeysanayaasha saldhigyada booliska badankood loo fuliyo si sharciga waafaqsan, in ay jiraan shaqooyin la qabtay oo wax looga qabanayo dhibaatada helitaanka alaabta hurdada ee xabsiyada, in dhammaan xabsiyada iyo saldhigyada booliska dhexdiisa xuquuqda maxaabiista iyo eedeysanayaasha ee ah in ay soo booqdaan qoysaskooda, qareenadooda, la-taliyeyaashooda diinta, iyo dhinacyada kaleba ay tahay mid la dhowro, in la ixtiraamo xorriyadda diinta, iyo in alaabada eedeysanaha iyo maxbuuska ee aan la oggolayn in lala galo xabsiga si habboon loo diiwaangeliyo loona hayo.
Si kastaba ha ahaatee, kormeerku wuxuu si walaac leh u aqoonsaday dhowr arrimood oo soo baxay: ciriiri ka jira qolalka hurdada ee xabsiyada iyo saldhigyada booliska badankooda, xaaladaha nadaafadda oo aad u liita iyo helitaan la’aanta sariiro ku filan, garaacid lagula kaco eedeysanayaasha iyo maxaabiista sharciga ee xabsiyada iyo saldhigyada booliska qaarkood, habdhiska maareynta xogta oo aan casriyeysneyn, daryeel iyo taageero gaar ah oo aan la siin qaybaha bulshada ee u nugul xadgudubyada xuquuqda insaanak, cunto aan lagu diyaarin gudaha xabsiyada, maxaabiista oo ku dhibban helitaanka alaabta cunto karinta, lacagta la siiyo maxaabiista (75 Birr maalintii) oo aan ku filneyn marka loo eego sicir bararka nolosha ee hadda jira, miisaaniyadda xabsiyada oo aan waqtigeeda lagu sii deyn, xabsiyada oo ay ka jirto gabaabsi dhanka adeegyada caafimaadka iyo bixinta daawada, iyo waliba la’aanta hay’ado bixiya adeegyo kaalmo sharci oo bilaash ah.
Intaas waxaa dheer, warbixinta kormeerka ayaa xustay in ay jiraan arrimo kale oo u baahan fiiro gaar ah, sida: eedeysanayaasha ku jira saldhigyada booliska iyo goobaha haynta ee aan rasmiga ahayn oo la xiro iyada oo aan la haysan amar maxkamadeed islamarkaana aan maxkamad la horkeenin muddo 48 saacadood gudahood ah, eedeysanayaasha waqtiga loo kordhiyay oo xabsiga lagu hayo muddo dheer iyada oo aan maxkamad la horkeenin, cunto oo aan gabi ahaanba la siin iyo iyadoo aysan agagaarka ka dhoweyn goobo laga heli karo cunto, eedeysanayaasha oo aan helin daryeel caafimaad, iyo sidoo kale saldhigyada booliska qaarkood oo aan lahayn biyo iyo adeegyo musqulaha.
Ka-qaybgalayaasha wadatashigan ayaa caddeeyay inay aqbalayaan natiijooyinka iyo talooyinka uu soo jeediyay EHRC, waxayna codsadeen in EHRC uu sii xoojiyo hawlihiisa kormeerka iyo u doodista. Iyagoo sheegaya in xaaladda xuquuqda insaanka ee eedeysanayaasha iyo maxaabiista ay u baahan tahay fiiro gaar ah iyo in dhammaan dhinacyada ay ka wada shaqeeyaan si isku-xiran, ka-qaybgalayaashu waxay ku adkeeyeen in la iska kaashado laguna dhawaado hay’adaha fulinta ee deegaanka si xal loogu helo arrimaha xuquuqda insaanka ee walaaca leh ee la aqoonsaday.
Yonas Mulugeta, oo ah Agaasimaha Waaxda Kormeerka iyo Baarista Xuquuqda insaanka ee EHRC ee heer Gobol, ayaa carabka ku adkeeyay baahida loo qabo in diiradda la saaro oo laga shaqeeyo sidii loo horumarin lahaa xaaladda daryeelka eedeysanayaasha iyo maxaabiista ee lagu arkay deegaanka. Waxa uu intaas raaciyay in EHRC uu sii xoojin doono hawlihiisa u doodista isagoo la shaqeynaya hay’adaha caddaaladda iyo fulinta ee deegaanka si xal loogu helo arrimaha walaaca leh ee kormeerka lagu ogaaday.