Guddiga Xuquuqda Insaanka Itoobiya (EHRC) ayaa madal wadatashi ah la yeeshay daneeyayaasha magaalada Addis Ababa taariikhdu markay ahayd Ginbot 12, 2018 T.I. Kulankan ayaa diiradda lagu saarayay natiijooyinkii iyo talooyinkii ka soo baxay kormeerkiisii ugu horreeyay abid ee dhanka xuquuqda insaanka kaas oo la xiriira xaqa caafimaad ee dadka qaba naafanimada maskaxda iyo bulshada (psychosocial disability).
Kormeerkan ayaa laga sameeyay 13 isbitaal oo dowli ah iyo xarumo caafimaad oo gaar loo leeyahay, kuwaas oo ku yaalla maamulka magaalada Addis Ababa, iyo deegaannada Amxaarada, Oromada iyo Tigrayga. Ujeeddada ugu weyn waxay ahayd in la ogaado xaaladaha adeegga caafimaad ee dadka la kulma xaddidaadaha shaqo iyo caqabadaha bulsho, sababo la xiriira xanuunnada dhimirka ee xilliga dheer sida diiqadda daran (severe depression), cudurka laba-cirifoodka (bipolar disorder), iskiisoofareeniya (schizophrenia), iyo xanuunnada walaaca (anxiety disorders), iyo in la soo jeediyo xalalka ku habboon.
Madasha wadatashiga waxaa ka qaybgalay mas’uuliyiin iyo khubaro matalayay Wasaaradaha Haweenka iyo Arrimaha Bulshada, Waxbarashada, Xafiisyada Caafimaadka, iyo Haweenka iyo Arrimaha Bulshada ee gobolladii kormeerku ka dhacay; ururada naafada, xarumaha caafimaadka, iyo daneeyayaal kale. Intii ay madashu socotay, EHRC ayaa soo bandhigtay guulihii muhiimka ahaa ee la ogaaday, arrimaha welwelka leh, iyo talooyinkii kormeerka ka soo baxay, waxaana lagu sameeyay doodo ballaaran. Kaqaybgalayaashu waxay soo bandhigeen daldaloolada ka jira adeegyada caafimaadka dhimirka iyo nafsiga, tillaabooyinka ay hay’adahoodu qaadeen, iyo caqabadaha haysta.
Natiijooyinka togan ee kormeerka lagu ogaaday waxaa ka mid ah: in daryeelka caafimaadka dhimirku uusan hadda ku koobnayn hal isbitaal sidii sanadihii hore balse laga bixiyo isbitaallo dhowr ah oo isugu jira kuwa tixraaca iyo kuwa waxbarashada; in bukaanada loo suurageliyay inay si dhow u helaan daaweynta dhimirka; in xirfadlayaasha caafimaadka ee xarumaha la kormeeray ay bukaanada ula dhaqmaan anshax iyo xannaanayn wanaagsan; iyo in daaweynta dhimirka (oo aan ahayn daaweynta qabatinka maandooriyaha) iyo daawooyinka laga bixiyo xarumaha caafimaadka dowladda ay hadda daboosho ceymiska caafimaadka si dadku uga faa’iideystaan.
Dhanka kale, arrimaha walaaca leh ee la xusay waxaa ka mid ah: gabaabsi aad u daran oo dhanka daawada ah oo ka jira xarumaha caafimaadka dowladda ee la kormeeray; qalab aan ku filnayn oo la xiriira hababka daaweynta muhiimka ah iyo tignoolojiyada sida daaweynta shoogga korontada (Electroconvulsive therapy); gabaabsiga daawooyinka iyo qiyaasaha (doses) si gaar ah loogu talagalay carruurta u baahan daryeelka caafimaadka dhimirka ee gudaha dalka; koror aad u weyn oo ku yimid tirada bukaanada u baahan daaweynta dhimirka iyo bulshada ee ku sugan deegaannada ay colaaduhu saameeyeen, iyadoo ay xaddidan tahay tirada xirfadlayaasha bixiya adeegga; iyo sidoo kale miisaaniyad yari ba’an oo ka jirta xarumaha caafimaadka, taas oo isna noqotay arrin si weyn looga walaaco.
Gebagebadii wadatashiga, ka qaybgalayaashu waxay diyaariyeen qorshe hawleed si loo fuliyo talooyinkii uu soo jeediyay guddiga EHRC.
Komishineerka Xuquuqda Naafada iyo Dadka Waayeelka ah ee EHRC, Maxamed Axmed, ayaa tilmaamay in caafimaadka dhimirku uu yahay tiirka aasaasiga ah ee u sahlaya dadka inay noloshooda si habboon u maareeyaan, wax u bartaan, u shaqeeyaan, iyo inay wax ku darsadaan bulshadooda. Wuxuu kaloo baaq u diray dhammaan hay’adaha ay khuseyso inay ahmiyad gaar ah siiyaan xaqiijinta helitaanka, helitaanka diyaarsan, iyo tayada adeegyada caafimaadka dhimirka.