Guddiga Xuquuqda Insaanka ee Itoobiya (EHRC) ayaa tababar laba maalmood ah oo ku saabsan caddaaladda ku-meel-gaarka ah oo loogu talagalay Tababarayaasha (ToT) siiyay shaqaalaha Waaxda Waxbarashada Xuquuqda Insaanka, kaas oo ka dhacay magaalada Bishoftu Maarso 8 iyo 9, 2018 T.I. Tababarkan ayaa si gaar ah loogu talagalay in lagu horumariyo aqoonta tababarayaasha waaxda ee ku aaddan caddaaladda ku-meel-gaarka ah, ujeedadiisuna tahay in shaqaalaha waaxda la siiyo xirfadda sare ee ay u baahan yihiin si ay u tababaraan qaybaha kala duwan ee bulshada iyo daneeyayaasha.
Maadaama shaqaalaha Waaxda Waxbarashada Xuquuqda Insaanka ay leeyihiin aqoon aasaasi ah oo xooggan oo ku saabsan caddaaladda ku-meel-gaarka ah, tababarkan tababarayaasha ayaa diiradda saarayay isku xirka farqiga u dhexeeya aqoonta aragtida aasaasiga ah iyo dhaqangelinta caddaaladda ku-meel-gaarka ah, gaar ahaan arrimaha murugsan ee ku gedaaman hirgelinta geeddi-socodka caddaaladda ku-meel-gaarka ah ee xaaladaha dhabta ah ee deegaanka. Mowduucyada ugu waaweyn ee tababarka ayaa isugu jiray falanqaynta sida xaaladaha taagan iyo heshiisyada nabadeed ay u qaabeeyaan geeddi-socodka caddaaladda ku-meel-gaarka ah, iyo sidoo kale in la baaro noocyada kala duwan ee caddaaladda ku-meel-gaarka ah si loo fahmo isdhexgalka iyo xiriirka ka dhexeeya raadinta xaqiiqda, cafiska, iyo isla-xisaabtanka. Tababarka ayaa sidoo kale soo bandhigay doodo ku saabsan doorka nidaamyada caddaaladda dhaqameed ay ku leeyihiin geeddi-socodka caddaaladda ku-meel-gaarka ah iyo sida ay ula jaanqaadi karaan nidaamyada kale ee caddaaladda. Waxa kale oo uu eegay doorka gaarka ah ee hay’adaha qaran ee xuquuqda insaanka ay ku leeyihiin kormeerida geeddi-socodka caddaaladda ku-meel-gaarka ah iyo diiwaangelinta xadgudubyada.
Intaa waxaa dheer, waxaa la qabtay dood diiradda saaraysa hawlaha EHRC ee la xiriira caddaaladda ku-meel-gaarka ah, iyadoo la sharraxay shaqada guddiga ee bixinta talooyinka dowladda, taageeridda geeddi-socodka diyaarinta xeeladaha ka-qaybgalka dhibanayaasha iyo qaybaha bulshada ee nugul, iyo kormeerida hawlaha la xiriira caddaaladda ku-meel-gaarka ah iyo bixinta talobixinta. Waxaa sidoo kale la bixiyay sharraxaad ku saabsan hawlaha mustaqbalka ee EHRC, oo ay ku jiraan samaynta xog-ururinta dhibanayaasha (victims database), samaynta cilmi-baaris ku saabsan magdhawga ku-meel-gaarka ah (interim reparations), iyo samaynta agabyo (toolkits) diiradda saaraya xiriirka ka dhexeeya geeddi-socodka caddaaladda ku-meel-gaarka ah iyo meelaha mudnaanta leh sida dadka barakacay, haweenka, iyo dadka naafada ah.
Tababarkan labada maalmood ah ee tababarayaasha waxa uu isugu jiray bandhigyo ay khubaro hagayeen iyo isweydaarsi waayo-aragnimo, isagoo raacayay hab tababar oo ku saleysan ka-qaybgal. Tababarka waxa uu isku xiray aragtiyo murugsan iyo xaaladaha qaranka isagoo la kaashanaya jimicsiyo wax ku ool ah iyo doodo kooxeed. Intaa waxaa dheer, si loo ballaariyo fahamka geeddi-socodyada caddaaladda ku-meel-gaarka ah ee caalamiga ah, waxaa la sameeyay falanqayn isbarbardhig ah oo lala yeeshay waayo-aragnimada dalal ay ka mid yihiin Uganda, Gambia, iyo Koonfur Afrika.
Ka-qaybgalayaasha tababarka tababarayaasha ayaa sidoo kale ka wada hadlay xeelado tixgelinaya arrimaha jinsiga iyo hababka loo fuliyo ka-qaybgalka dhibanayaasha ee ku dhex jira qaab-dhismeedka caddaaladda ku-meel-gaarka ah, caqabadaha hortaagan hirgelinta caddaaladda ku-meel-gaarka ah, iyo sidoo kale doorka ay geeddi-socodkan ku leeyihiin daneeyayaasha dowladda iyo kuwa aan dowladda ahayn.
Gebagabadii tababarka, tababarayaashu waxay heleen u diyaargarow u suurtagelinaya inay u gudbiyaan mowduucyadan murugsan tababartayaal kala duwan. Hawshani waxay kor u qaadaysaa fahamka ay shaqaalaha EHRC ka qabaan heerarka caalamiga ah iyo kuwa qaaradeed ee caddaaladda ku-meel-gaarka ah, waxayna sidoo kale xoojinaysaa doorka guud ee EHRC ku leedahay geeddi-socodka caddaaladda ku-meel-gaarka ah ee qaranka.