Guddiga Xuquuqda Insaanka ee Itoobiya (EHRC) ayaa wadatashi la yeeshay Golaha Hay’adaha Diimaha ee Itoobiya 19-kii Yekatit, 2018 E.C., magaalada Jimma, kaas oo ku saabsanaa doorka hay’adaha diimaha ee ilaalinta xuquuqda Insaanka iyo dhisidda nabadda. Wadatashigan ayaa sidoo kale diiradda lagu saaray sidii labada hay’adood ay isaga kaashan lahaayeen arrimaha guud, waxaana ka qaybgalay Madaxa Guddiga EHRC, Birihaanu Adeelo, iyo Guddoomiyaha Golaha Hay’adaha Diimaha ee Itoobiya, Like Tiguhan Qesis Tagay Tadele, iyo xubno sare oo ka tirsan labada dhinac.
Intii lagu guda jiray barnaamijka, waxaa la soo bandhigay warbixin ku saabsan doorka ay hay’adaha diimaha ku leeyihiin ilaalinta xuquuqda Insaanka iyo nabadda, iyadoo la tixraacayo khibradaha dalal kala duwan. Waxaa la sharraxay in hay’adaha diimaha ay door muhiim ah ka ciyaaraan ka hortagga iskahorimaadyada inta aysan dhicin, xallinta khilaafaadka iyadoo loo marayo wadatashi, soo celinta xiriirkii go’ay, iyo hubinta inay dhibbanayaashu helaan aqoonsi, cafis, iyo magdhow.
Waxaa tusaale ahaan loo soo qaatay hay’adda Katooligga ee ‘Sant’egidio’ oo fadhigeedu yahay Rome, taas oo xallisay iskahorimaadyo ka dhacay dalal ay ku jirto Mozambique, iyo sidoo kale khibradda hay’adaha diimaha ee Sierra Leone oo adeegsaday aaminsanaantooda caddaaladda bulshada si ay u xalliyaan khilaaf dhexmaray dad horay u wada degganaa.
Wadatashiga waxaa lagu soo bandhigay guulaha, caqabadaha, iyo fursadaha iskaashi ee Golaha Hay’adaha Diimaha ee Itoobiya. Waxaa si weyn loo xusay taageerada dhinac kasta leh ee EHRC ay siinaysay golaha tan iyo sanadkii 2002 E.C. markii la aasaasayay. Waxaa la sheegay in markii hore, ka dib iskahorimaad ka dhacay agagaarka Jimma ee deegaanka Oromada, ay kaniisadda Ortodox-ka, Golaha Arrimaha Islaamka, iyo Kaniisadaha Injiilka ay si wada jir ah u ka shaqeeyeen xasilinta deegaanka. Iskaashigaas oo salka ku hayay hoggaaminta diimeed iyo adeegga bulshada ayaa horseeday in sanadkii 2003 E.C. la aasaaso “Golaha Wada-tashiga Nabadda ee Hay’adaha Diimaha Itoobiya”. Markii dambe, ka dib wadatashi ay yeesheen hoggaamiyeyaasha diimaha sanadkii 2007 E.C., golahani wuxuu u xuub-siibtay hay’ad heer qaran ah oo loogu magac daray “Golaha Hay’adaha Diimaha ee Itoobiya”.
Ka qaybgalayaashu waxay sheegeen in iskaashiga labadan hay’adood uu xoojin doono taageeradii horay u dhaxaysay, uuna ka dhigi doono waxqabadka dhinaca xuquuqda aadanaha iyo dhisidda nabadda mid wax ku ool ah oo u adeega danta aadanaha.
Ka dib wadatashiga, EHRC iyo Golaha Hay’adaha Diimaha ayaa kala saxiixday heshiis iskaashi oo loogu magac daray “Heshiiska Jimma”. Heshiiska waxaa EHRC u saxiixay Madaxa Guddiga Birihaanu Adeelo, halka Golaha uu u saxiixay Liketiguhan Qesis Tagay Tadele. Waxaa sidoo kale la aasaasay koox farsamo oo ka kooban xubno ka socda labada dhinac, kuwaas oo loo xilsaaray fulinta heshiiska iyadoo loo qaybinayo qorsheyaal wakhti dhow, mid dhexe, iyo mid fog.
Guddoomiyaha Golaha Hay’adaha Diimaha, Like Tiguhan Qesis Tagay Tadele, ayaa xusay in ilaalinta xuquuqda aadanaha ay adag tahay haddii aan nabad la helin. Wuxuu caddeeyay in hay’adaha diimaha ay ka shaqeeyaan isbeddel dhab ah oo ku yimaada dabeecadda iyo anshaxa dadka, heshiiskanuna uu gacan ka geysan doono xallinta dhibaatooyinka bulshada si wadajir ah.
Madaxa EHRC, Birihaanu Adeelo, ayaa isna carrabka ku adkeeyay in mabaadi’da xuquuqda aadanaha ay si cad ugu dhex jiraan tacliinta dhammaan diimaha. Wuxuu sharraxay in wadatashigan lagu qabtay Jimma si loo xuso loona aqoonsado doorka ay magaaladaas iyo EHRC ku lahaayeen aasaaskii Golaha Hay’adaha Diimaha ee Itoobiya. Ugu dambeyntii, wuxuu muujiyay rajo ah in isbeddel dhab ah laga gaari doono dhisidda nabadda iyo xuquuqda kooxaha nugul, isagoo ballanqaaday in EHRC ay qaadan doonto doorkeeda dhinaca bixinta tababarrada aqoon-kororsiga, qabanqaabada fagaarayaasha wadatashiga, iyo fududeynta taageerada loo baahan yahay.