Komishanka Xuquuqda Insaanka ee Itoobiya (EHRC) ayaa 17-kii Yekatit 2018 T.I. xaruntiisa dhexe ku qabtay war-saxaafadeed ku saabsan natiijooyinkii la gaaray, tallaabooyinkii dhiirrigelinta lahaa iyo caqabadihii lala kulmay lixdii bilood ee la soo dhaafay. War-saxaafadeedkan waxaa ka soo qaybgalay xubnaha warbaahinta iyo khubaro kala duwan.
Ujeedada war-saxaafadeedkan ayaa ahayd in si rasmi ah loo shaaciyo in dalkeenna Itoobiya loo doortay martigelinta Shirweynaha Guud iyo Shirka 16-aad ee Shabakadda Hay’adaha Qaranka ee Xuquuqda Aadanaha Afrika (NANHRI) sanadka 2019 T.I. (2027 G.C.), iyo in Madaxa Komishanka EHRC, Mudane Birhanu Adelo, loo doortay Guddoomiye Ku-xigeenka shabakaddaas. Sidoo kale, wuxuu ujeedku ahaa in la muujiyo ahmiyadda hay’adeed, qaran, iyo qaaradeed ee doorashadan, iyo in la soo bandhigo horumarka la gaaray iyo caqabadihii laga diiwaangeliyay hawlihii kormeerka, baaritaanka, iyo u-doodista xuquuqda aadanaha ee qeybtii hore ee sanadka 2018 T.I.
Martigelinta Itoobiya ee Shirweynaha Guud iyo Shirka 16-aad ee NANHRI iyo Doorashada Madaxa Komishanka
Madaxa Komishanka EHRC, Mudane Birhanu Adelo, ayaa war-saxaafadeedka ku caddeeyay in Shirweynihii Guud ee Shabakadda NANHRI oo 27-kii Tir 2018 T.I. (Febraayo 4, 2026) lagu qabtay magaalada Yaoundé ee dalka Cameroon, si aqlabiyad ah loogu gartay in dalka Itoobiya uu martigeliyo Shirweynaha Guud iyo Shirka 16-aad ee soo socda. Taas waxaa barbar socday in Madaxa Komishanka lagu doortay isla aqlabiyaddaas inuu noqdo Guddoomiye Ku-xigeenka Shabakadda muddo labo sano ah.
Shabakadda NANHRI oo la aasaasay sanadkii 2007, xarunteeduna tahay Nairobi, waxay ka kooban tahay 47 hay’adood oo qaran oo Afrikaan ah. Waxay taageertaa aasaaska hay’ado qaran oo xuquuqda Insaanka ah oo madax-bannaan, wada-shaqeyntooda, iyo ilaalinta xuquuqda Insaanka. Sida ku cad qodobada 28-aad iyo 56-aad ee xeerkeeda, waxay qabataa shirweynaheeda guud labadii sanaba mar, halkaas oo diiradda lagu saaro xaaladda xuquuqda Insaanka ee Afrika, iyadoo ay ka soo qaybgalaan hay’adaha xuquuqda Insaanka ee gobolka, ururada bulshada rayidka ah, iyo hay’adaha waxbarashada iyo cilmi-baarista.
Waxaa war-saxaafadeedka lagu xusay in doorashada Itoobiya ay sabab u tahay ka go’naanshaha dowladda, wadashaqeynta firfircoon ee EHRC uu la yeeshay hay’adaha caalamiga iyo kuwa qaaradda, iyo doorka muhiimka ah ee Komishanku ku leeyahay ilaalinta iyo horumarinta xuquuqda Insaanka ee dalka gudahiisa.
Madaxa Komishanka ayaa ku nuuxnuuxsaday in martigelinta shirarkan ay Itoobiya u tahay aqoonsi lagu qiimaynayo hawlaha EHRC ee dhinaca xuquuqda Insaanka, korna u qaadayso sumcadda iyo saamaynta dalka ee masraxa qaaradda iyo caalamkaba. Wuxuu sidoo kale sheegay inay fursad weyn u tahay in waayo-aragnimo lala wadaago hay’adaha dhiggooda ah. Intaa waxaa dheer, mudane Birhanu wuxuu tilmaamay in EHRC loo doortay Guddoomiye Ku-xigeenka Kooxda Shaqada ee Ganacsiga iyo Xuquuqda Insaanka ee NANHRI. Wuxuu u mahadceliyay dowladda taageerada ay bixisay, wuxuuna xusay in guddiga qabanqaabada (Secretariat) durbadiiba la dhisay si hawlaha diyaarinta loo bilaabo.
Tallaabooyinka dhiirrigelinta leh iyo caqabadaha hawlaha xuquuqda Insaanka
Mudane Birhanu wuxuu sheegay in sanadkii la soo dhaafay uu kormeer ku tagay dhammaan deegaanada dalka marka laga reebo Ismaamulada Harari iyo Dire Dawa. Wuxuu wadahadalo la yeeshay madaxweynayaasha deegaanada, afhayeennada golayaasha, iyo guddoomiyeyaasha maxkamadaha sare, taas oo keentay in deegaanadu qaadaan tallaabooyin dhiirrigelin leh oo kor u qaaday fulinta talooyinka Komishanka.
Lixdii bilood ee la soo dhaafay, natiijooyinkii ka dhashay talooyinka Komishanka waxaa ka mid ahaa in xabsiyada laga sii daayay dad si sharci darro ah u xirnaa oo tiradoodu gaarayso 1,336 qof (186 Deegaanka Amxaarada, 46 Deegaanka Benishangul-Gumuz, 66 Deegaanka Gambella, 915 Deegaanka Oromiya, iyo 123 Deegaanka Soomaalida). Waxaa damaanad lagu sii daayay 122 qof, halka 119 kalena kiisaskooda maxkamad loo gudbiyay. Nidaamka rasmiga ah ee cabashooyinka, Komishanku wuxuu helay 761 cabashooyin, isagoo xaliyay 477 ka mid ah. Nidaamka cabashooyinka wareega ah, 70 cabasho ayaa xal loo helay. Waxaa la kormeeray 321 saldhig boolis, 42 xabsi, iyo 9 goobood oo si aan rasmi ahayn dadka loogu hayo. Waxaa sidoo kale lagu guuleystay in la kordhiyo miisaaniyadda cuntada iyo daryeelka maalinlaha ah ee maxaabiista xabsiyada badankood.
Dhanka xuquuqda madaniga iyo siyaasadda, wuxuu xusay u-diyaargarowga wanaagsan ee Guddiga Doorashooyinka Qaranka Itoobiya ee doorashada 7-aad ee qaranka, isagoo adeegsanaya Nidaamka Xogta Juquraafiga (GIS) si loo cayimo goobaha codbixinta, kordhinta xafiisyada laamaha oo laga dhigay 22, iyo hirgelinta nidaamka diiwaangelinta dhijitaalka ah. Wuxuu caddeeyay in EHRC uu dhankiisa wado diyaar-garow buuxa oo lagu kormeerayo hannaanka doorashada si loo xaqiijiyo inay waafaqsan tahay xuquuqda Insaanka.
Dhanka xuquuqda bulshada iyo dhaqaalaha, guulaha la xusay waxaa ka mid ah: horkeenida siyaasadda dadka naafada ah ee Golaha Wasiirada; naqshadaynta istiraatiijiyadda Digital Ethiopia 2030 oo si buuxda u tixgelisay baahiyaha dadka naafada ah iyo waayeelka (Inclusive by Design); Bayaanka Waxbarashada Guud (1368/2017); Bayaanka Maamulka iyo Xakamaynta Adeegga Caafimaadka (1362/2017); iyo Bayaanka Hay’adda Bixinta Daawooyinka (1354/2017) oo dhammaantood aasaas u ah xaqiijinta adeegyo caddaalad ah oo loo wada siman yahay.
Dhinaca caqabadaha, in kasta oo ay yaraadeen isku dhacyada, haddana waxaa sii socda waxyeelada nafeed iyo hantiyeed ee ka dhalatay isku dhacyada hubeysan; afduubyada waddooyinka ay ka geystaan kooxo hubeysan; xarig sharci darro ah (arbitrary arrest) oo aan waafaqsanayn amar maxkamadeed iyo iyadoo aysan jirin la-xisaabtan dambiyeed; iyo caqabadaha ka hor istaagaya in baaritaano dambiyeed lagu sameeyo mas’uuliyiinta dowladda.
Waxaa sidoo kale liiska caqabadaha ka mid ah: in kastoo horumar la sameeyay, haddana miisaaniyadda cuntada iyo caafimaadka ee maxaabiista weli kuma filna; cadaadiska la saaro saxafiyiinta, qorayaasha (bloggers), iyo u-doodayaasha baraha bulshada; iyo xad-gudubyada xuquuqda Insaanka ee ka dhaca waaxda macdanta, gaar ahaan deegaanada Gambella iyo Koonfur-Galbeed Itoobiya.
Dhibaatooyinka xuquuqda dhaqaalaha waxaa ka mid ah dib u dhaca ku yimid soo saarista xeer-nidaamiyeyaashii fulin lahaa Bayaanka Dhismaha Itoobiya (1356/2017), kaas oo sababay in dhismayaasha dowladda iyo kuwa gaarka ah aysan lahayn waddooyin u sahlan dadka naafada ah. Sidoo kale, goobaha beeraha waxaa ka jira dhibaatooyin la xiriira xuquuqda shaqaalaha, gaar ahaan haweenka iyo dhalinyarada, kuwaas oo aan la siin qalabka badbaadada shaqada; in shaqaalaha aan rasmiga ahayn aan la siin fasaxa umusha oo lacag leh; in la diido fasaxyada todobaadka iyo maalmaha ciidaha; in la is-dabamariyo lacagaha saacadaha dheeriga ah (overtime) iyo mushaaraadka shaqaalaha.
Hawlaha Hay’adeed ee EHRC iyo Natiijooyinka Muhiimka ah
Marka la eego hawlaha dhisidda awoodda Komishanka, waxaa la diyaariyay siyaasad ku dhisan Mabaadi’da Baaris (Paris Principles) oo hubinaysa in shaqaaleysiinta iyo qorista shaqaalaha ay si dhab ah u matasho kala-duwanaanshaha diinta, jinsiga, qoomiyadda, luqadda, iyo naafanimada. Si loo kordhiyo wacyigelinta bulshada, Komishanku wuxuu furay 5 xafiis oo cusub oo heer magaalo ah, wuxuuna bilaabay bixinta xogta xuquuqda Insaanka isagoo isticmaalaya luqadaha Afaan Oromoo, Tigrinya, iyo Soomaali (marka laga soo tago Amxaariga iyo Ingiriisiga).
Madaxa Komishanku wuxuu sheegay in si weyn loo xoojiyay wada-shaqeynta kala dhaxaysa hay’adaha dowladda iyo kuwa aan dowladda ahayn, taasoo sahashay in guulo la taaban karo laga gaaro fulinta talooyinka xuquuqda aadanaha, laga hortago xad-gudubyada kahor inta aysan dhicin, iyo in la helo taageero maaliyadeed oo lagu fuliyo mashaariicda horumarinta xuquuqda Insaanka.
Mar uu ka jawaabayay su’aalo ay weydiiyeen saxafiyiinta oo ku saabsanaa xariga sharci darrada ah iyo la-waayitaanka qasabka ah, Madaxa Komishanku wuxuu caddeeyay in EHRC uu daba-gal iyo baaritaan qoto dheer ku sameeyo cabasho kasta oo loo soo gudbiyo. Wuxuu ku nuuxnuuxsaday in Komishanku yahay mid madax-bannaan oo aan wax cadaadis ah kala kulmin dowladda ama hay’ad kale, isagoo ku shaqeeya mabda’a madax-bannaanida iyo dhexdhexaadnimada. Sidoo kale, wuxuu xusay in EHRC uu si dhab ah uga shaqeynayo sidii loo hirgelin lahaa hannaanka caddaaladda kala-guurka (transitional justice) oo xuquuqda Insaanka tixgelinaya, dhibanahana xudun u ah.
Ugu dambayn, Madaxa Komishanka Xuquuqda Insaanka ee Itoobiya, Mudane Birhanu Adelo, waxa uu ku soo gunaanaday farriintiisa in fulinta buuxda ee talooyinka Komishanku ay tahay dariiqa kaliya ee lagu abuuri karo xaalad wanaagsan oo lagu ixtiraamo xuquuqda Insaanka. Wuxuu ugu baaqay dhammaan hay’adaha dowladda, ururada bulshada, iyo saamilayda kale inay kaalintooda ka qaataan hirgelinta talooyinkaas. Wuxuu sidoo kale mar labaad ku celiyay baaqiisa ku aaddan in la iska kaashado sidii si buuxda oo guul leh dalku ugu martigelin lahaa Shirweynaha Guud iyo Shirka 16-aad ee NANHRI.