Guddiga Xuquuqda Insaanka ee Itoobiya (EHRC), oo kaashanaya Guddiga Afrika ee Xuquuqda Insaanka iyo Shucuubta (ACHPR) iyo Kooxda Shaqada ee Qaramada Midoobay u qaabilsan Dadka Qasabka ama Iskeed loo Waayay (WGEID), ayaa qabtay kulan-cilmiyeed 31-kii Ogost 2026. Munaasabadda waxaa ku kulmay wakiillo ka socda hay’adaha dowladda, ururrada dawladaha u dhexeeya, hawl-wadaagayaasha horumarinta, ururrada bulshada rayidka ah, iyo aqoonyahannada jaamacadaha.
Ujeeddada ugu weyn ee kulankan waxay ahayd in kor loo qaado wacyiga daneeyayaasha ee ku saabsan waayitaanka qasabka ah marka loo eego aragtida gobolka iyo tan caalamiga ah, iyo in lagu xuso Maalinta Caalamiga ah ee Dhibbanayaasha Dadka Qasabka lagu Waayo (oo sannad kasta la xuso 30-ka Ogost). Intii ay wada-hadalladu socdeen, kaqeybgalayaashu waxay dib u egeen qaab-dhismeedyada muhiimka ah ee gobolka iyo caalamka, harayna ka yihiin Axdiga ICPPED iyo Tilmaamihii Guddiga Afrika ee 2022 ee ku saabsan Dadka Qasabka lagu Waayo. Intii uu kulanku socday, khabiiro gobolka iyo caalamka ah ayaa wadaagay aragtiyo hufan oo lagu xoojinayo u-doodista dalka gudihiisa, waxayna soo bandhigeen xilalka iyo waajibaadka labada kooxood ee UN WGEID iyo Kooxda Shaqada ee Guddiga Afrika u qaabilsan Ciqaabta Dilka, Dilalka Sharciga ka Baxsan, Sida Qaldan loo Dilay ama Iska-ka-samayska ah iyo Dadka Qasabka lagu Waayo ee Afrika. Intaa waxa dheer, khabiiradu waxay hoosta ka xariiqeen muhiimadda ay leedahay in Itoobiya ay ansixiso Axdiga ICPPED.
Mudane Idrissa Sow, Guddoomiyaha Guddiga Afrika ahna Guddoomiyaha Kooxda Shaqada ee Ciqaabta Dilka, Dilalka Sharciga ka Baxsan, Sida Qaldan loo Dilay ama Iska-ka-samayska ah iyo Dadka Qasabka lagu Waayo ee Afrika, ayaa ku tilmaamay waayitaanka qasabka ah “dambi hooseeya oo sharaf-dharro ah”. Wuxuu hoosta ka xariiqay dhinaceeda ugu xun: ka qaybqaadashada maamulka dowladda ee geyste dambigan, oo ah isla hay’addii loo xilsaaray dhowrista dhibbanaha. Isagoo farta ku dhuftay geeddi-socodka caddaaladda kumeel-gaarka ah ee ka socda Itoobiya, Mudane Sow wuxuu ugu baaqay dhammaan daneeyayaasha inay dhisaan isbahaysi xooggan, xoojiyaan dhowrista sharciga, iyo inay taageeraan ansixinta Itoobiya ee Axdiga ICPPED.
Dr. Aua Baldé, oo ka tirsan Kooxda UN WGEID, ayaa adkeysay in maalinta xusuusta ay marka ugu horreysa tahay maalin lagu qadariyo dhibbanayaasha kuwaas oo dhibaatadoodu tahay mid dhinacyo badan leh oo inta badan loo gudbiyo jiilasha xiga. Waxay kaqeybgalayaasha ka siisay warbixin ku saabsan qaybaha uu ka kooban yahay dambiga waayitaanka qasabka ah, iyo sidoo kale waajibaadka iyo hababka shaqo ee Kooxda Shaqada oo ay ku jiraan samaynta booqashooyinka dalka, u warramida Golaha Xuquuqda Insaanka, la-socodka xaaladaha xuquuqda insaanka, iyo fulinta waajibaadkeeda aadanimo. Intaa waxa dheer, Dr. Baldé waxay mar kale xaqiijisay taageerada Kooxda Shaqada ee dhammaan dadka qasabka lagu waayay iyo qoysaskooda guud ahaan Afrika iyo daafaha dunida.
Dr. Mizanie Abate, Ku-xigeenka Madaxa EHRC, ayaa mar kale adkeeyay in maadaama reebbanida buuxda ee dadka qasabka lagu waayo ay tahay aas-aaska sharciga caalamiga ah ee xuquuqda insaanka, ansixinta ICPPED waxay sii xoojin doontaa qaab-dhismeedka sharciga ee dalka waxayna muujin doontaa go’aan cusub oo ku saabsan ka-hortagga, baaritaanka, la-xisaabtanka, iyo magdhaw-siinta dhibbanayaasha iyo qoysaskooda. Wuxuu yiri: “Xuskani wuxuu u taagan yahay in lagu taageero qoysaska iyo bulshooyinka dhibbanayaasha, iyo in dib loo cusbooneysiiyo go’aankeenna wadajirka ah oo ah in aan qofna lagu reebin sharciga ka baxsan.”
Kulanku wuxuu ku soo gaba-gaboobay baaq wadajir ah, oo loogu baaqayo dhammaan kaqeybgalayaasha inay gutaan mas’uuliyadahooda ku aadan ka-hortagga waayitaanka qasabka ah, xaqiijinta caddaaladda iyo magdhawga dhibbanayaasha, iyo dhisidda dhowritanno sharci oo xooggan oo gudaha iyo caalamka ah.