Guddiga Xuquuqda Insaanka ee Itoobiya wuxuu sameeyay baaritaan rasmi ah oo ku saabsan xadgudubyada xuquuqda insaanka ee ka dhashay weerarkii dhacay Taariikhda 14-ka Oktoobar 2019 T.I. (24-ka Oktoobar 2026 M.), kaas oo ka dhacay Degaan-hoosaadka (Gandi/Qebele) Birbona Chole oo ka tirsan Degmada Sirka ee Gobolka Koonfur-Eekhad Oromiyaa (oo ahaan jirtay Gobolka Arsi ee Deegaanka Oromiyaa).
Sidaas oo ay tahay, EHRC waxay si bir-adag leh ku xaqiijisay—iyadoo goobta si shakhsi ah u tagtay, xog-ururin ka samaysay dhibbanayaasha, dhaxaltooyada/qoysaska dhibbanayaasha, markhaatiyada goob-joogga ah, meel-joogga bulshada, madaxda hay’adaha diinta, dhibbanayaasha ku jira xituunta caafimaad, iyo xafiisyada dawladda ee khuseeya, iyadoo adeegsanaysa kormeerka goobta iyo hab-raaca baaritaanka dhijitaalka ah in weerarradii dhacay maalintaas ay dhaliyeen dhimasho, dhaawac tan iyo jidhka ah, barakac, iyo burbur hantiyeed.
Baaritaanka ay sameeysay EHRC wuxuu xaqiijiyay in Taariikhda 14-ka Oktoobar 2019 T.I., laga bilaabo 12:30 subaxnimo illaa 2:30 subaxnimo, kooxda haysata hubka ee deegaanka ka hawlgasha oo isku magacowda Xoraynta Oromo (oo loo yaqaan ‘OLA / Shene’) ay afar dhinac ka soo gasay degaan-hoosaadka, halkaas oo ay ka dhalatay dhimashada 23 xubnood oo ka tirsan kooxaha amniga ee heer qebele, 5 xubnood oo milishada ah, iyo 13 qof oo rayid ah. Waxaa intaas dheer, marka laga soo tago 13-ka qof ee rayidka ah ee ay kooxdaasi u geaysatay dhimashada, waxaa la xaqiijiyay in 7 qof oo rayid ah ay dileen shakhsiyaad deegaanka ah oo si iwmada-sare ah u hubaysan. Sidoo kale, weerarkii OLA/Shene wuxuu sababay dhaawaca 20 qof, gubidda 21 guri oo deegaan ah, iyo barakaca 247 qoys. Waxaa kale oo la ekaystay tiro xoolo ah oo aan weli si buuxda loo koobin.
Guddigu, intii uu socday baaritaanka uu ka kaqabtay Birbona Chole ee Degmada Sirka, wuxuu xaqiijiyay in shakhsiyaad si iwmada-sare ah u hubaysan ay si ballaaran kaga hawlgalaan deegaankaas.
EHRC waxay dib u xusuusinaysaa in ay si dhowr ah Dawladda ugu baaqday inay qaaddo tallaabooyinka ku habboon oo ay kaga hortagayso weerarrada, ku dhowrayso nabadgelyada muwaaddiniinta, kuna laxiseeyso qaswadayaasha sharciga, iyada oo la raacayo weerarrada noocan ah ee ka dhaca Degmooyinka Aseko, Anqolo Wabe, Guna, iyo Merti ee Gobolka Arsi. Dhowrida, dhowrida iyo fulinta xuquuqda nafta, hantida, badbaadada jidhka, iyo xorriyadda waa waajibka saaran dhammaan hay’adaha dawladda ee heer federal iyo heer deegaan sida ku xusan Qodobka 13(1) ee Dastuurka; sidaas darteed Dawladdu kaliya kama baahnaha baaritaanka xadgudubyada iyo xaqijinta lagula-xisaabtanka sharciga, ee waxaa sidoo kale looga fadhiyaa inay qaaddo tallaabooyin baaxad leh oo looga hortagayo in weerarradaasi dub u dhacaan. Waxaa kale oo lagama-maarmaan ah in la sameeyo korjoogteynta habboon ee ku saabsan kooxaha hubaysan ee ka baxsan geeddi-socodka amniga dawladda.
Komiishanaha Guud ee EHRC, Birhanu Adelo, wuxuu muujiyay in dilalka, dhaawacyada jidhka, burburka hantida, iyo barakaca ka dhacay deegaanka ay yihiin kuwo aad u muhiim ah oo naxdin leh. Wuxuu Dawladda ugu baaqay inay si buuxda iyo si wax ku ool ah u dhowrto dhibbanayaasha iyo dhammaan goobaha ay ka jiraan halisaha amniga; gaar ahaan iyadoo dib-u-eegis iyo habayn ku samaynaysa nidaamyada amniga ee deegaanka, xoojinaysa nidaamyada digninta hore si si munaasib ah looga jawaabo halisaha, iyada oo ka soo baxaysa mas’uuliyaddeeda ku aadan dhowrida nafta, jidhka, iyo hantida dadka deegaanka. Wuxuu sidoo kale hoosta ka xariiqay in la samayeo baaritaan madax-bannaan, munaasib ah, oo wax ku ool ah si loo xaqijiyo lagula-xisaabtanka, la siiyo taageerada lagama-maarmaanka ah qoysaska kuwa dhintey iyo dhibbanayaasha, la sameeyo hab-raac u kicinaya dadka barakacay inay ku laabtaan deegaannadooda, iyo tallaabooyin degdeg ah oo loogu jiro kabida (reparation) iyo dib-u-dhaqan-celinta dhibbanayaasha.
EHRC waxay hadda soo gaba-gabaynaysaa baaritaankeedii istiraatiijiyadeed ee ku saabsan xadgudubyada xuquuqda insaanka iyo sababaha ka dambeeya weerarradii ka dhacay degmooyinka kala duwan ee Gobolka Koonfur-Eekhad Oromiyaa marka la gaaro taariikhaha kala duwan, waxayna soo saari doontaa warbixinta baaritaanka isla marka uu dhameystirmo qoraalkeedu. Waxaa intaas dheer, Guddigu wuxuu baaritaan iyo korjoogteyn ka wadaa weerarradii ka dhacay degmooyinka xudduudaha ee Deegaannada Gambella, Oromiyaa, iyo Soomaalida, deegaannada kala duwan ee Deegaanka Amhara, iyo xadgudubyada xuquuqda insaanka ee ka dhashay is-haysashadii ka dhacday Deegaanka Tigray.