Guddiga Xuquuqda Insaanka Itoobiya (EHRC/Guddiga) ayaa si dhaw ula socda xaaladaha walaaca leh ee xuquuqda insaanka ee ka dhashay qorista qasabka ah ee dhalinyarada ee ciidanka, xaddidaadda xorriyadda hadalka iyo aragtida, iyo sidoo kale dhaqdhaqaaqyada milateri iyo isku dhacyada ka dhacaya deegaannada xuduudka la leh deegaannada kale ee ka socda deegaanka Tigray.

Guddiga, kormeerkiisa, waxa uu ku ogaaday in deegaanku soo saaray oo uu dhaqangeliyay dukumeenti go’aan (“xeer”) ah oo ku saabsan in dhallinyarada xoog loogu qoro ciidanka, kaas oo cinwaan looga dhigay “Si loo difaaco jiritaanka shacabka Tigray.” Guddiga ayaa fahmay in dukumeentiga go’aankan ay soo saareen xubno ka tirsan “gole” burburay oo dib u kulmay, kaas oo lagu dhisay doorasho ka dhacday deegaanka sanadkii 2012 T.I., iyadoo uusan aqoonsan Guddiga Doorashooyinka oo ah hay’ad dastuuri ah, isla markaana lagu kala diray heshiiskii Pretoria. Tallaabadan ayaa ka sokoow in ay jabinayso heshiiskii Pretoria, waxa ay sidoo kale ka hor imaanaysaa awood qeybsiga la siiyay Dowladda Federaalka iyo Deegaannada iyadoo la raacayo Qodobbada 51 iyo 52 ee Dastuurka Jamhuuriyadda Dimuqraadiga Federaalka Itoobiya (JDFI), iyo weliba qodobbada dastuurka ee 55(7) ee khuseeya abaabulka gaashaandhigga dalka iyo dadka, amniga iyo ciidanka booliiska, iyo sidoo kale go’aan ka gaarista arrimaha xuquuqda aadanaha aasaasiga ah iyo amniga qaranka.

Dukumeentigan qorista ciidan ee qasabka ah, oo la sheegay in uu dhaqangalay laga bilaabo Sane 17, 2018 T.I., ayaa dhigaya in qof kasta oo u dhashay deegaanka laga rabo in uu aqbalo yeerista loogu yeerayo qorista qasabka ah ee ciidanka, isagoo dhigaya in qofkii diida yeeristaas lagu ciqaabi doono ganaax lacageed oo u dhexeeya 10,000 ilaa 50,000 oo Birr. Intaas waxaa dheer, shakhsiyaadka jooga gudaha ama dibadda deegaanka ee ku kaca ficillo ka horjoogsanaya dadweynaha in ay taageeraan ficiladaas ama dhaleeceeya ama ka soo horjeesta go’aannada deegaanka ayaa wajihi kara ciqaab xabsi adag oo u dhaxeeya 5 ilaa 25 sano oo dib-u-noqosho ah, iyo waliba in lala wareego hantidooda. EHRC waxay kaloo ogaatay in uu ku jiro qodob siinaya laamaha ammaanka awood ay ku xiri karaan shakhsiyaadka ayna ku baari karaan goob kasta iyo waqti kasta iyaga oo aan haysan amar maxkamadeed.

Qorista qasabka ah ee carruurta iyo dadka kale ee u nugul xadgudubyada xuquuqda si loogu qoro ciidanka ama dagaal waa mid jabinaysa mabaadi’da iyo qodobbada Dastuurka iyo heshiisyada caalamiga ah ee xuquuqda aadanaha, iyo sidoo kale Qodobka 3-aad ee guud ee Heshiisyadii Geneva ee 1949 iyo mabaadi’da ku qeexan sharciga caalamiga ah ee caadada u ah bini’aadantinimada. Maadaama ficilkan ay fulinayaan koox hubeysan oo aan dawli ahayn, waxaa loo tixgelin karaa ka faa’iidaysi xoog shaqaale iyo weliba dambi dagaal. Qodobbada 17-aad iyo 18-aad ee Dastuurka JDFI waxay dhigayaan in qofna xorriyaddiisa laga qaadi karin ama aan la xiri karin hab ka baxsan nidaamka sharciga uu dhigayo, isla markaana aan qofna lagu qasbi karin ama awood loogu adeegsan karin in uu qabto shaqo qasab ah.

Intaas waxaa dheer, Borotokoolka Ikhtiyaariga ah ee Heshiiska Xuquuqda Carruurta ee ku saabsan ka qeybgalka carruurta ee isku dhacyada hubeysan, kaas oo uu ansixiyay Golaha Guud ee Qaramada Midoobay, isla markaana Itoobiya ay meelmarisay kana dhigtay qayb ka mid ah sharciyadeeda iyada oo adeegsanaysa Baaqa Tirsigiisu yahay 826/2006, ayaa qodobkiisa 4-aad dhigaya in kooxaha hubeysan aysan gabi ahaanba carruurta ka yar 18 jirka u qorin adeeg milateri ama u adeegsan isku dhac hubeysan xaalad kasta ha ahaatee.

Heer qaaradeed, Qodobka 22-aad ee Axdiga Afrika ee Xuquuqda iyo Daryeelka Carruurta, kaas oo lagu dhaqmo xilliyada isku dhacyada, ayaa ku waajibinaya dalalka xubnaha ka ah in ay qaadaan dhammaan tallaabooyinka lagama maarmaanka ah si loo hubiyo in carruurtu aysan si toos ah uga qayb qaadan isku dhacyada hubeysan, in canug kasta aan qasab loogu qorin adeeg milateri, iyo in ay qaadaan dhammaan tallaabooyinka suurtagalka ah si loo xaqiijiyo in carruurta ay saameeyeen isku dhacyada hubeysan ay helaan ilaalin iyo daryeel habboon.

Dukumeentiga qorista ciidanka ee qasabka ah iyo go’aannada kale waxay dhigayaan in shakhsiyaadka sida nabdoon u dhaleeceeya ama uga soo horjeesta ay la kulmi doonaan xarig adag hantidoodana lala wareegi doono. Tani waxay ka horjoogsanaysaa muwaadiniinta in ay si xor ah u cabbiraan afkaartooda, in ay aragtidooda ka dhiibtaan arrimaha bulshada, waxayna ku qasbaysaa in ay ku noolaadaan cabsi, arrintaas oo si toos ah uga hor imaanaysa xorriyadda fikirka iyo aragtida, xorriyadda saxaafadda, iyo xaqa helitaanka iyo baahinta xogta oo dammaanad qaaday Qodobka 29-aad ee Dastuurka JDFI iyo heshiisyada kale ee caalamiga ah ee ay Itoobiya aqbashay oo ay ansixisay.

Xitaa ka hor inta aan la soo saarin dukumeentigan qorista ciidanka, deegaanku wuxuu horey u waday olole uu dhallinyarada, gaar ahaan carruurta, barakacayaasha, dadka qaba xanuunnada dhimirka, iyo xitaa dadka ku jira xeryaha qaxootiga iyo goobaha biyaha barakeysan si xoog ah ugu ururinayo xeryaha tababarka milateri qaybo kala duwan oo deegaanka ah. Ka dib soo saarista dukumeentigan, ficilkan ayaa sii xoogeystay, iyadoo ardayda iskuulada diiniga ah laga kaxeeyay kaniisadaha, iyo sidoo kale dad badan oo kale laga ururiyay suuqyada, xarumaha madadaalada dhalinyarada, iyo baaritaanno guri-ka-guri ah si loogu qasbo shaqooyin milateri. EHRC waxay xogtan ku xaqiijisay macluumaad ay ka heshay dhallinyaro xoog lagu kaxeeyay oo soo noqday, qoysaskooda, iyo dukumeentiyo kala duwan. EHRC waxa ay sidoo kale xaqiijisay in badi dadka la afduubay si qasabka ah ay da’doodu ka yar tahay 18 sano.

Marka lala xiriiriyo arrintan, waxaa la ogaaday in khasaaraha nafeed iyo midka hantiyadeed ee shacabka kasoo gaaray isku dhacyada u dhexeeya ciidamada hubeysan ee ka dhacay deegaanka iyo deegaannada deriska ah ay yihiin kuwa laga walaaco. Tusaale ahaan, EHRC waxay xaqiijisay in isku dhac ka dhacay xaafadda Selenwuha 17-kii iyo 18-kii Ginbot 2018 T.I., ay naftooda ku waayeen laba qof oo rayid ah oo aabe iyo wiilkiisa ah, sidoo kalena khasaare loo geystay xoolihii halkaas ku sugnaa. Intaas waxaa dheer, xiisadaha iyo dhaqdhaqaaqyada ciidan ee dhacay bishii Tir 2018 T.I. darteed, EHRC waxa ay xaqiijisay barakaca dad badan oo deganaa aagga Waqooyi Galbeed degmooyinka Tselemiti iyo La’ilay Tselemiti, magaalada Mai Tsebri, aagga Koonfur Bari degmada Isra Adi Wejerat, iyo aagga Koonfurta ee Raya Chercher iyo Raya Alamata, kuwaas oo ku sugan xaalad adag iyagoon haysan cunto iyo hooy ku filan. Sidoo kale, Sane 18, 2018 T.I., weerar ka dhacay meel gaar ah oo la yiraahdo “Asalge” oo ku taal xaafadda Murga, Maamulka Magaalada Abala ee Deegaanka Canfarta, EHRC waxa ay ogaatay in dhaawac loo geystay dadka deegaanka iyo geela, iyo sidoo kale barakaca dad badan oo ka tirsan dadka deegaanka ee xaafadda Murga.

Madaxa Guddiga ee EHRC, Birhanu Adelo, ayaa sheegay in xiisadda siyaasadeed iyo dhaqdhaqaaqa ciidan ee laga dareemayo deegaanka Tigray ay dib u dhac ku keenayaan nabaddii iyo xasilloonidii qaraarka ahayd ee deegaanka ka dhalatay wixii ka dambeeyay heshiiskii xabbad-joojinta iyo nabadda waarta ee Pretoria, waxaana ay jabinayaan dhaqangelinta heshiiska iyagoo sabab u noqonaya xadgudubyo dheeraad ah oo ka dhan ah xuquuqda aadanaha. Sidaas darteed, wuxuu ugu baaqay dhammaan dhinacyada ay khuseyso, oo ay ku jiraan ciidamada hubeysan ee ka hawlgala deegaanka, in ay ka fogaadaan falalka sii hurinaya xiisadda iyo isku dhaca, in ay si buuxda u ixtiraamaan xuquuqda aadanaha, islamarkaana ay ku xalliyaan khilaafaadka siyaasadeed si nabad ah oo keliya iyagoo adeegsanaya wada hadal, tashi, iyo habka sharciga waafaqsan. Madaxa Guddiga wuxuu intaas ku daray in dukumeentiga qorista ciidanka ee qasabka ah ee la sheegay in dhowaan laga soo saaray deegaanka uu jebinayo sharciga caalamiga ah, uusan lahayn sal dastuuri ah, isla markaana uu sabab u yahay xadgudubyo is-daba joog ah oo aad u culus oo dhanka xuquuqda aadanaha ah, sidaas darteedna wuxuu adkeeyay in si degdeg ah loo joojiyo dhaqangelintiisa.