Guddiga Xuquuqda Insaanka ee Itoobiya (EHRC) ayaa 18-kii Maarso, 2018 T.I. ku qabtay magaalada Addis Ababa madal wadatashi oo ku saabsan helitaanka adeegyada ay xarumaha gargaarka sharciga ee lacag la’aanta ah siiyaan qaxootiga, magangelyo-doonka, iyo barakacayaasha gudaha. Ujeeddada madashan ayaa ahayd in la qiimeeyo xaaladda shaqo ee hadda jirta ee xarumaha gargaarka sharciga ee jaamacataha kala duwan, in la ogaado caqabadaha iyo fursadaha jira, iyo in la fududeeyo xaaladaha suurtagelinaya iskaashi dhex mara dhinacyadaas mustaqbalka.
Wadatashigan waxaa ka qayb galay wakiillo ka socday xarumaha gargaarka sharciga ee jaamacadaha Addis Ababa, Arba Minch, Asosa, Debark, Gambella, Jigjiga, Mekelle, iyo Samara. Sidoo kale, waxaa goobjoog ahaa xubno ka socday Wasaaradda Arrimaha Haweenka iyo Bulshada, Xafiiska Sare ee Qaxootiga ee Qaramada Midoobay (UNHCR), iyo ururro kale oo caalami ah iyo kuwa aan dawli ahayn.
Intii ay madashu socotay, waxaa lagu soo bandhigay natiijooyinka muhiimka ah ee EHRC ay ka soo saartay kormeerka xuquuqda helitaanka caddaaladda ee qaxootiga, magangelyo-doonka, iyo barakacayaasha gudaha. Caqabadaha ugu waaweyn ee la xusay waxaa ka mid ahaa: dhibaatooyinka luuqadda, farqiga u dhexeeya xogta iyo wacyigelinta, iyo ka fogaanshaha xarumaha caddaaladda (maxkamadaha), xafiisyada gargaarka sharciga, iyo gaadiidka oo aan si ku filan looga helin agagaarka xeryaha qaxootiga. Waxaa si gaar ah walaac looga muujiyay dhimista miisaaniyadda loo qoondeeyay gargaarka sharciga, taas oo keentay in ay istaagaan adeegyo muhiim ah sida maxkamadaha wareega.
Ka qaybgalayaashu waxay tilmaameen in yaraanta miisaaniyadda, iskaashiga daciifka ah ee hay’adaha dhexdiisa ah, aqoon-yaraanta bixiyeyaasha gargaarka sharciga, iyo in aan adeeggu si siman u gaarin deegaannada oo dhan ay yihiin caqabado hortaagan hawsha. Gaar ahaan, waxay xuseen in fiiro gaar ah oo yar la siiyo barakacayaasha gudaha iyo maqnaanshaha qaabab abaabulan oo matala baahiyahooda ay caqabad ku tahay helitaanka gargaarka sharciga.
Dhanka kale, in kastoo ay jiraan horumarro dhiirigelin leh sida xoojinta ururrada ay hoggaamiyaan qaxootiga, fidinta aqoonsiga dhijitaalka ah, iyo samaynta guddiyo wadajir ah oo u dhaxeeya hay’adaha, haddana waxaa la tilmaamay in loo baahan yahay tallaabooyin dheeraad ah oo la isku duway si loo xaqiijiyo helitaanka caddaaladda oo dhammaystiran.
Agaasimaha Waaxda Xuquuqda Barakacayaasha Gudaha, Qaxootiga iyo Muhaajiriinta ee EHRC, Mihretab Gebremeskel, ayaa sheegay in iskaashi joogto ah oo u dhexeeya hay’adaha uu muhiim u yahay xaqiijinta helitaanka caddaaladda iyo adeegyada gargaarka sharciga ee barakacayaasha, qaxootiga, iyo magangelyo-doonka. Waxa uu intaas ku daray in maadaama caqabadaha ay dadkani la kulmaan ay yihiin kuwo isbedbeddelaya oo adag, ay u baahan yihiin jawaab ku dhisan xuquuqda insaanka.