Guddiga Xuquuqda Insaanka Itoobiya (EHRC) ayaa ka qaybgalay wadatashiga qaranka ee uu soo qabanqaabiyay Golaha Wakiilada Dadweynaha ee cinwaankiisu ahaa “Horumarka Hay’adaha Caddaaladda iyo Dimuqraadiyadda ee Dhismaha Qaran ee Guuleysta,” kaas oo lagu qabtay magaalada Addis Ababa 24-kii Yekatit, 2018 T.I. Wadatashiga waxaa ka qaybgalay Afhayeenka Golaha Wakiilada Dadweynaha Tagesse Chafo, Madaxweynaha Maxkamadda Sare ee Federaalka Tewodros Mihret, iyo Guddoomiyaha Guddiga Xuquuqda Aadanaha Itoobiya Birhanu Adelo, Guddoomiyaha Guddiga Wadatashiga Qaranka Prof. Mesfin Araya, Guddoomiyaha Guddiga Doorashooyinka Qaranka Itoobiya Melatwork Hailu, Hanti-dhawraha Guud ee Federaalka Meseret Damte, Guddoomiyaha Hay’adda Ombudsman-ka Itoobiya Semegn Wube, wasiiro, mas’uuliyiin kale oo sarsare iyo khubaro ka socday hay’adaha la xusay, iyo sidoo kale madaxweynayaasha maxkamadaha sare ee deegaannada.
Madasha wadatashiga qaranka, hay’adaha caddaaladda iyo dimuqraadiyadda ayaa soo bandhigay hawlihii isbeddelka ee ay fuliyeen 5-tii sano ee la soo dhaafay, gaar ahaan kuwa ku aaddan dhismaha qaran ee guuleysta, guulihii ay gaareen, iyo jihooyinka ay xoogga saari doonaan mustaqbalka.
Guddoomiyaha EHRC Birhanu Adelo, oo bandhig ka samaynayay EHRC isagoo tixgelinaya 3 xilli-waqtiyeed, ayaa xusuusiyay in isbeddelka ka hor, EHRC uusan ahayn hay’ad qaran oo xuquuqda aadanaha oo madax-bannaan oo dhex dhexaad ah, inuu doortay aamusnaan markii la diyaarinayay oo la fulinayay sharciyo ka hor imaanaya mabaadi’da xuquuqda aadanaha, in hoggaanka iyo khubarada hay’adduna ay lahaayeen xaddidaad dhanka awoodda ah, in warbixinnadeeduna ay ka maqnayn dhexdhexaadnimo iyo kalsooni sababo la xiriira saamaynta waaxda fulinta awgeed, uuna ahaa mid aan si rasmi ah u soo saarin warbixinta xaaladda xuquuqda aadanaha ee sannadlaha ah.
Guddoomiyuhu wuxuu intaas ku daray in geeddi-socodka isbeddelka, iyadoo lagu salaynayo Mabaadi’da Paris (Paris Principles) iyo dib u eegistii lagu sameeyay Baaqa Aasaasida Guddiga Xuquuqda Aadanaha Itoobiya ee Tirsigiisu yahay 1224/2012, la xaqiijiyay in EHRC uu ka madax-bannaan yahay kana dhex dhexaad yahay hay’ad kasta oo kale, oo ay ku jirto dowladda; lana siiyay hawlgal iyo mas’uuliyad ku dhowaad dhammaystiran marka laga eego ilaalinta iyo horumarinta xuquuqda aadanaha; sidaas darteedna EHRC uu awooday inuu si buuxda u maamulo khayraadkiisa aadanaha iyo maaliyadda ee hay’adeed; shaqooyinkiisa horumarinta iyo ilaalinta xuquuqda aadanahana ay ka madax-bannaan yihiin faragelinta baarlamaanka iyo hay’adaha kaleba; inuu awooday inuu dhiso hoggaan iyo shaqaale karti iyo awood leh; la hirgeliyay xalal teknoolojiyadeed oo soo dedejiya shaqada; iyo kororka miisaaniyadda laga helo dowladda iyo hay’adaha iskaashiga la leh inay ka mid yihiin isbeddelada asaasiga ah ee la diiwaangeliyay 5-tii sano ee la soo dhaafay.
Natiijada ka dhalatay xaaladaha sugan iyo awoodda ay abuureen isbeddeladan iyo kuwa la xiriira, Guddigu wuxuu 5-tii sano ee la soo dhaafay awooday inuu wax ka qabto in ka badan 8000 oo cabashooyin ah oo la xiriira xadgudubyada xuquuqda aadanaha; inuu sameeyo in ka badan 60 baaritaan oo ballaaran oo ku saabsan xadgudubyada xuquuqda aadanaha, oo ay ku jirto warbixintii baaritaanka wadajirka ahayd ee lala sameeyay Xafiiska Wakiilka Sare ee Xuquuqda Aadanaha ee Qaramada Midoobay (UNOHCHR), isla markaana la gaarsiiyay warbixinnada hay’adaha ay khusayso; in la diyaariyo lana ansixiyo Siyaasadda Caddaaladda Ku-meel-gaarka ah ee Qaranka Itoobiya iyadoo lagu salaynayo talooyinkii laga soo saaray baaritaankii lala sameeyay UNOHCHR; in Guddigu uu si buuxda u buuxiyay shuruudaha Mabaadi’da Paris ee hagaya hay’adaha xuquuqda aadanaha ee qaranka ee heer caalami, gaar ahaan awoodda uu u leeyahay inuu shaqadiisa u guto si dhex dhexaadnimo ah, dabagalkiisa lagu kalsoonaan karo ee xuquuqda aadanaha, hawlihiisa baaritaan iyo u-doodidda, iyo xiriirada uu abuuray ay u suurtagelisay inuu helo aqoonsiga Heerka “A” (“A”-Status); iyo sidoo kale dhawaan shirkii guud ee ay qabteen Shabakadda Hay’adaha Xuquuqda Aadanaha ee Qaranka ee Afrika (NANHRI) 27-kii Tir, 2018 T.I., ee lagu qabtay Yaoundé, Cameroon, in EHRC loo doortay inuu martigeliyo shirka guud ee xiga iyo shirweynaha 16-aad; iyo in Guddoomiyaha EHRC loo doortay Guddoomiye Ku-xigeenka shabakadda labada sano ee soo socota, kuwaas oo dhammaantood Guddoomiyuhu ku tilmaamay inay yihiin guulo muhiim ah oo la gaaray.
Sidoo kale, wuxuu sharaxay in sababo la xiriira dhismaha kaabayaasha macluumaadka, isgaarsiinta iyo teknoolojiyadda iyo iyadoo hawlaha lagu hagayo teknoolojiyad, la hirgeliyay nidaam dijitaal ah oo lagu helo lagana baaraan dego cabashooyinka; xog-ururin dijitaal ah oo lagu sameeyo baaritaannada xuquuqda aadanaha, lagu kaydiyo laguna kala beddelo dukumiintiyada hay’adda; degel internet oo macluumaadka lala wadaago dadweynaha; nidaamyo dijitaal ah oo xogta lagu kala beddesho inta u dhexaysa hoggaanka, khubarada iyo hay’adaha bahwadaagta ah, iyo sidoo kale nidaamyo dijitaal ah oo lagu dedejiyo shaqooyinka maamulka khayraadka aadanaha iyo maaliyadda.
Intaas waxaa dheer, xoojinta madax-bannaanida, kalsoonida iyo dhexdhexaadnimada EHRC, kobcinta iskaashiga iyo wada-shaqaynta lala leeyahay daneeyayaasha; aqoonsiga arrimo cusub oo dhinaca xuquuqda aadanaha ah si loo xaqiijiyo loona ballaariyo ilaalinta; xaqiijinta in Guddiga la wada gaari karo; xoojinta waxbarashada xuquuqda aadanaha iyo taageeridda caddaaladda ku-meel-gaarka ah, guddiga wadatashiga qaranka iyo dadaallada kale ee qaranka ayaa la tilmaamay inay yihiin meelaha ay xudunta u noqon doonto diiradda EHRC ee mustaqbalka. Ka dib bandhigyadii hay’adaha, dood la qabtay ayaa iyadoo laga jawaabayo su’aal ku saabsanayd mowqifka EHRC ee ajandayaasha qaranka, waxaa si weyn loo caddeeyay inuu ka shaqeeyo oo keliya horumarinta iyo ilaalinta xuquuqda aadanaha, uuna iskaashi kala samayn doono ajandayaasha la xiriira, laakiin qayb-qaadashadiisu ay xadidan tahay ajandayaasha khatarta gelinaya madax-bannaanidiisa iyo dhexdhexaadnimadiisa.
Afhayeenka Golaha Wakiilada Dadweynaha Tagesse Chafo ayaa caddeeyay in dhammaan hay’adaha caddaaladda iyo dimuqraadiyadda ay tahay inay si gaar ah diiradda u saaraan wada shaqaynta ku aaddan dhismaha hay’adaha guud ahaan, marka laga eego qaab-dhismeedka sharciga, horumarinta khayraadka aadanaha, iyo kaabayaasha teknoolojiyadda; wuxuuna xusay in goluhu uu bixin doono iskaashiga iyo taageerada lagama maarmaanka ah arrintan. Wuxuu ugu baaqay hay’adaha inay sii wadaan kaalintooda weyn ee ay ku leeyihiin dhismaha qaranka iyagoo xoojinaya shaqooyinka isbeddelka ee ay ka bilaabeen waaxyahooda kala duwan.
Guddoomiyaha EHRC Birhanu Adelo ayaa sheegay in arrin kasta, gaar ahaan arrimaha caddaaladda iyo dimuqraadiyadda, ay isku kabaan ilaalinta xuquuqda aadanaha, sidaas darteed EHRC uu si dhow ula shaqeeyo dhammaan daneeyayaasha isagoo ilaalinaya madax-bannaanidiisa hay’adeed iyo dhexdhexaadnimadiisa, wuxuuna ugu baaqay dhinacyadii ka qaybgalay wadatashiga inay qaataan doorkooda geeddi-socodka abuurista Itoobiya oo xuquuqda aadanuhu ay ka yihiin dhaqan, iyagoo bixinaya adeegyo saldhiggoodu yahay xuquuqda aadanaha.