Guddiga Xuquuqda Insaanka Itoobiya (EHRC) ayaa madal wadatashi ah la yeeshay daneeyayaasha magaalada Addis Ababa bishii Yekatit 19, 2018 T.I., taas oo diiradda lagu saarayay natiijooyinka iyo tallooyinka ka soo baxay kormeerka xuquuqda insaanka ee la xiriira helitaanka iyo tayada adeegga Seeftee-naydka ee la siiyo dadka waayeelka ah. Kormeerkan ayaa laga sameeyay magaalooyinka, degmooyinka iyo qabaleeyada deegaannada Canfarta, Amxaarada, Oromiya, Tigray, Soomaalida, iyo Ismaamulka Magaalada Diri Dhabe.
Madasha waxaa ka qaybgalay madax iyo wakiillo ka socday Wasaaradaha Haweenka iyo Arrimaha Bulshada, Magaalooyinka iyo Kaabayaasha Dhaqaalaha, iyo Wasaaradda Beeraha; xafiisyada Arrimaha Bulshada, Magaalooyinka iyo Kaabayaasha, iyo Beeraha ee deegaannada iyo ismaamulka magaalada ee kormeerka laga sameeyay; ururrada waayeelka; iyo sidoo kale daneeyayaal kale.
Madasha dhexdeeda, EHRC waxay ku soo bandhigtay guulaha muhiimka ah, arrimaha laga walaacsan yahay, iyo tallooyinka lagu ogaaday kormeerka si looga doodo. Daneeyayaasha ayaa iyaguna soo bandhigay tillaabooyinka ay hay’adahoodu qaadayaan iyo caqabadaha hortaagan sidii adeegga Seeftee-naydka looga dhigi lahaa mid ay si wanaagsan u heli karaan waayeelku, iyo xaqiijinta xaqa ay waayeelku u leeyihiin helitaanka dammaanad bulsho.
Arrimaha togan ee laga dooday waxaa ka mid ahaa: in guddiyada qoristu ay ka kooban yihiin xubno ka socda hay’adaha dowladda ee heer walba iyo qaabdhismeedka bulshada; in qayb ahaan dadka waayeelka ah ee ka faa’iideysta Seeftee-naydka laga dhigay dad ka faa’iideysta caymiska caafimaadka; iyo in qiimeynta xaaladda dhaqaale ee waayeelka ay tahay mid loo dhan yahay oo tixgelineysa xaaladda nololeed ee deegaanka iyo hab-nololeedkooda. Dhanka kale, waxaa la tilmaamay caqabado ay ka mid yihiin: in waayeelku ay haystaan xog xaddidan oo ku saabsan nuxurka adeegga Seeftee-naydka, nidaamka fulinta, iyo hababka cabashada; in meelaha qaar aan la raacin nidaam isku mid ah oo ku saabsan lacagaha laga jaro; in qaybgalka ururrada waayeelku uu aad u hooseeyo marka la eego xulashada, aqoonsiga, iyo fulinta barnaamijka ee dadka ka faa’iideysanaya; dib u dhaca lacag bixinta; nidaam la’aan ka dhigta xogta mid ay heli karaan dadka waayeelka ah ee aan wax qorin waxna akhrin, gaar ahaan kuwa aan wax arkin iyo kuwa aan wax maqlin; iyo in ay jiraan xaddidaadyo la xiriira hababka kormeerka iyo qiimeynta adeegga.
Si wax looga qabto xaddidaadaha la xiriira fulinta, ka qaybgalayaasha madashu waxay tilmaameen baahida loo qabo: in la kordhiyo shaqaalaha iyo dhaqaalaha si si habboon loola socdo loona taageero deegaannada fogfog iyo kuwa miyiga ah; in xal loo helo dadkii ka faa’iideysanayay ee lacagbixinta looga joojiyay colaadaha dartood; iyo in barnaamijku uu fududeeyo xaaladaha si uu si buuxda ugu daro nidaamka Caymiska Caafimaadka ee Bulshada (Community-Based Health Insurance). Gebagebadii madasha wadatashiga, ka qaybgalayaashu waxay diyaariyeen qorshe hawleed si loo fuliyo tallooyinka EHRC iyadoo la eegayo hay’adaha ay ka socdaan iyo mas’uuliyadahooda shaqo.
Agaasimaha Waaxda Xuquuqda Dadka Naafada ah iyo Waayeelka ee EHRC, Dhibabu Haylu, ayaa sheegay in maadaama adeegga Seeftee-naydku uu yahay barnaamij awood u siinaya dhimista nuglaanta dhinacyada badan leh ee waayeelka iyo qaybaha kale ee bulshada ee la kulma caqabadaha dhaqaale; ay tahay in la sii xoojiyo dadaallada lagu kordhinayo helitaankiisa iyo tayadiisa si loo buuxiyo xuquuqda bulshada iyo dhaqaalaha ee waayeelka. Waxa uu sidoo kale ugu baaqay dhammaan daneeyayaasha in ay iskaashadaan si wax looga qabto daldaloolada lagu ogaaday kormeerka, iyo si loo xaqiijiyo fulinta tallooyinka EHRC.