Guddiga Xuquuqda Insaanka ee Itoobiya (EHRC) ayaa magaalada Bahir Dar ku qabtay madal wadatashi ah 22-kii Tir, 2018 T.I. (Taariikhda Itoobiya), taas oo ujeeddadeedu ahayd in xal loo helo caqabadaha soo wajaha dadka baahiyaha gaarka ah qaba ee Deegaanka Amxaarada inta lagu guda jiro geeddi-socodka shaqo qorista, iyo in la xaqiijiyo in si wanaagsan loo dhowro xuquuqdooda shaqada. Wada-hadalka waxaa ka qayb galay mas’uuliyiin iyo khubaro ka socotay Golaha Deegaanka Amxaarada, Xafiiska Adeegga Dadweynaha iyo Horumarinta Shaqaalaha ee Deegaanka, Xafiiska Caddaaladda, Xafiiska Haweenka, Dhallinyarada iyo Arrimaha Bulshada, Xafiiska Shaqada iyo Xirfadaha, Xafiiska Madaxweynaha Deegaanka, iyo hay’ado kale oo dowli ah iyo kuwo aan dowli ahayn.
Madasha ayaa lagu falanqeeyay nuxurka xuquuqda shaqada ee dadka baahiyaha gaarka ah qaba, waajibaadka dowladda, iyo caqabadaha ay dadka baahiyaha gaarka ah qaba kala kulmaan shaqada iyo habka qorista. Sidoo kale, waxaa laga dooday cabashooyinka isdabajoogga ah ee loo gudbiyay EHRC ee la xiriira xuquuqda shaqada dadka baahiyaha gaarka ah qaba iyo xalalka habboon ee la qaadan karo.
Intii uu socday wada-hadalka, waxaa la tilmaamay in cabashooyinka inta badan la soo gudbiyo ay ka mid yihiin in dadka baahiyaha gaarka ah laga hor istaago inay isdiiwaangeliyaan tartamada shaqada, in laga saaro tartanka kadib marka ay isdiiwaangeliyaan, iyo in aan la siin “islaqabsi macquul ah” (reasonable accommodation) kadib marka la shaqaaleysiiyo. Dhinaca kale, waxaa ka qaybgalayaasha loo soo bandhigay dib-u-eegis sharci (legal review) oo lagu sameeyay ‘Dardaaranka Shaqo Qorista Dadka Baahiyaha Gaarka ah ee Dawladda Deegaanka Amxaarada, Tirsigiisu yahay 12/2013’, kaas oo loo soo saaray si loo suurtageliyo in shaqo doonayaasha dadka baahiyaha gaarka ah qaba ee deegaanka ay shaqooyin ka helaan hay’adaha kala duwan ee dawladda.
Waxaa si togan loo xusay in dardaarankani uu tixgelinayo caqabadaha kala duwan ee dadka baahiyaha gaarka ah qaba kala kulmaan xuquuqdooda shaqada, isla markaana uu si dhab ah u anfacayo dadka baahiyaha gaarka ah qaba.
Dhinaca kale, waxaa la xusay in ay jiraan daloolooyin, sida: qodobada dardaaranka qaarkood oo furan fasiraad cidhiidhi gelin karta xuquuqda, dardaaranka oo daboolaya noocyo xaddidan oo naafanimada ah iyo in ay jiraan noocyo naafo ah oo uusan ku darin marka loo eego heshiisyada caalamiga ah ee xuquuqda dadka baahiyaha gaarka ah. Intaas waxaa dheer, awoodda lagu go’aaminayo noocyada shaqo ee dadka baahiyaha gaarka ah ay qaban karaan iyo kuwa aysan qaban karin oo la siiyay hay’adda shaqaaleysiisa iyo waaxaha/kooxaha maamulka shaqaalaha ee heerar kala duwan, taas oo albaabka u fureysa in la sameeyo dhaqangelin is-khilaafsan oo xaddidaysa xuquuqda.
Iyada oo arrintaas laga duulayo, ayaa madasha laga sheegay in loo baahan yahay in si cad loogu daro noocyo kale oo naafonimo ah qeexidda “qofka naafada ah” ee ku jirta dardaaranka si loo xaqiijiyo ilaalin xuquuqeed oo aan mugdi ku jirin. Sidoo kale waxaa la soo jeediyay in la go’aamiyo boosaska shaqo ee dadka naafada ah ku habboon iyo kuwa aan ku habboonayn iyo noocyada naafanimada iyadoo lagu salaynayo cilmi-baaris tixraacaysa sharciyada kale iyo heshiisyada caalamiga ah, in la dhiso nidaam isla xisaabtan oo adag oo ku saabsan fulinta dardaaranka, iyo in la diyaariyo barnaamijyo wacyigelin ah.
Agaasimaha Xuquuqda Dadka Naafada ah iyo Dadka Da’da ah ee EHRC, Tibebu Hailu, ayaa sheegay in maadaama loo baahan yahay qaab-dhismeed sharci oo adag si loo dhowro xuquuqda shaqada ee dadka baahiyaha gaarka ah qaba, dardaaranka shaqo qorista ee uu diyaariyay Xafiiska Adeegga Dadweynaha iyo Horumarinta Shaqaalaha ee Deegaanka uu yahay tallaabo dhiirrigelin leh. Isaga oo taas ku salaynaya, ayuu ugu baaqay dhammaan daneeyayaasha inay tixgeliyaan qodobada laga dooday ee dardaaranka, ayna sameeyaan cilmi-baaris dheeri ah si dardaaranka loo horumariyo qaab si fiican u xaqiijinaya xuquuqda dadka naafada ah. Waxa uu intaas ku daray in EHRC ay qaadan doonto waayo-aragnimada Deegaanka Amxaarada ayna sii xoojin doonto ololaheeda si loo hubiyo in qaab-dhismeedyo sharci oo la mid ah kuwan ay ku baahaan deegaanada kale si loo xaqiijiyo xuquuqda dadka naafada ah.