Guddiga Xuquuqul Insaanka Itoobiya (EHRC), oo kaashanaya Xafiiska Isku-duwaha Sare ee Qaramada Midoobay ee Xuquuqul Insaanka – Xafiiska Gobolka Bariga Afrika (OHCHR-EARO), ayaa qabtay aqoon-iswaydaarsi wadatashi oo socday saddex maalmood kuna saabsanaa cadaaladda xilliga kala-guurka (TJ) laga soo bilaabo Janaayo 27 ilaa 29, 2026, magaalada Addis Ababa. Aqoon-iswaydaarsigu wuxuu kulmiyay wakiillo ka socda ururada dhibanayaasha ee gobollada Canfarta, Axmaarada, Benishangul-Gumuz, Gambella, Hararida, Soomaalida, Koonfurta Itoobiya, Koonfur-galbeed Itoobiya, iyo Tigray, iyo sidoo kale Maamulka Magaalada Diridhabe.
Ujeedka aqoon-iswaydaarsiga ayaa ahaa in kor loo qaado awoodda farsamo iyo u-doodista ee ururada dhibanayaasha si ay si waxtar leh uga qaybqaataan hannaanka TJ-ga. Aqoon-iswaydaarsigu wuxuu ku dhisnaa taxane hawlo is-dhexgal ah oo ay wadeen EHRC iyo OHCHR-EARO ilaa 2023 si loo taageero ka-qaybgalka macnaha leh ee dhibanayaasha ee hannaanka TJ-ga Itoobiya. Kulamadii hore ee wax-wada-barashada, iyo sidoo kale dadaallada socda ee wacyigelinta iyo gaarsiinta bulshada, ayaa ahaa kuwo muhiim u ah xoojinta ururada dhibanayaasha, kobcinta midnimada, iyo taageeridda dhismaha ururo cusub oo laga sameeyay gobollo dhowr ah.
Khubaro ka socotay Xarunta Dhibanayaasha Jirdilka (CVT) ayaa hormuud ka ahaa kalfadhiyo ku saabsan saamaynta shaqada xuquuqul insaanka ku leedahay fayo-qabka, dhaqamada daryeelka nafta, iyo daryeelka ku salaysan fahamka naxdinta (trauma-informed care), iyagoo aqoonsan culeyska shucuurta iyo maskaxda ee u-doodistu ku hayso badbaadayaasha iyo dhibanayaasha. Aqoon-iswaydaarsigu wuxuu sidoo kale ka koobnaa tababar ku saabsan mabaadi’da aasaasiga ah ee maaraynta khataraha amniga, falanqaynta khatarta, iyo ka-jawaabista shilalka, iyadoo diiradda la saarayo khataraha gaarka ah ee ay la kulmaan dhibanayaasha iyo badbaadayaasha u doodaya xuquuqdooda. Intaa waxaa dheer, barnaamijka waxaa ku jiray kalfadhi khibrad-wadaag ah oo ku saabsan dhismaha iyo maaraynta shabakadaha oo uu bixiyay wakiil ka socda shabakadda ururada bulshada rayidka ah ee Itoobiya.
Intii lagu guda jiray dooda, ka qaybgalayaashu waxay si isdaba joog ah ugu nuuxnuuxsadeen baahida loo qabo taageero farsamo oo dheeri ah, gaar ahaan dhanka caafimaadka dhimirka iyo taageerada bulshada (MHPSS), badbaadada, iyo hababka isku-xirka. Waxay sidoo kale wadaageen xeelado lagu xoojinayo iskaashiga iyo kobcinta xiriirka shaqo ee dhow ee ka dhexeeya ururada dhibanayaasha. Dooduhu waxay iftiimiyeen ahmiyadaha guud iyo sida ay uga go’an tahay hagaajinta isku-xirka iyo ka-qaybgalka wadajirka ah, iyadoo ujeedadu tahay in la xoojiyo codadka dhibanayaasha, wax laga qabto baahidooda, lana taageero ka-qaybgal loo dhan yahay oo waxtar leh oo ku aaddan hannaanka TJ-ga.
Kalkidan Dereje, oo ah Madaxa Shaqaalaha ee EHRC, ayaa iftiimisay taageerada joogtada ah ee EHRC u fidiso ururada dhibanayaasha si loo xoojiyo awoodooda farsamo, bulsho-nafsaani, iyo u-doodis. Waxay ku nuuxnuuxsatay in iyadoo loo marayo iskaashi, aqoon-wadaag, iyo dadaallo isku-xiran, ururradani ay si sii kordheysa awood ugu yeelanayaan inay xoojiyaan codadka dhibanayaasha, wax ka qabtaan baahidooda, oo ay si macno leh uga qaybqaataan hannaanka TJ-ga. Waxay intaas ku dartay in dadaallada noocan ahi aysan kaliya kor u qaadayn isla-xisaabtanka iyo cadaaladda, balse ay sidoo kale dhiirrigelinayaan isbeddel bulsho oo ballaaran. Kalkidan waxay xaqiijisay sida ay EHRC uga go’an tahay hubinta in codadka iyo dalabyada dhibanayaashu ay ahaadaan udub-dhexaad inta uu socdo hannaanka TJ-ga.